Wat de straatnamen in Veendam vertellen over de geschiedenis

Wie door Veendam loopt of fietst, ziet ze elke dag zonder er bij stil te staan: de straatnaambordjes. Toch zijn veel van die namen kleine stukjes geschiedenis. Ze vertellen over de tijd dat hier nog hoogveen lag, over het graven van kanalen, over scheepvaart en industrie en over mensen die het dorp hebben gevormd.

In dit artikel kijk je met een andere blik naar de straten van Veendam. Je leest welke soorten namen opvallen, waar ze vandaan komen en hoe je zelf verder kunt zoeken naar de herkomst van de straat waar jij woont.

Een dorp dat uit het veen ontstond

Veendam is geen oud dorp rond een kerk op een terp, zoals veel plaatsen in het noorden. Het ontstond in de zeventiende eeuw, toen ondernemers het uitgestrekte hoogveen in deze streek gingen afgraven. De naam van het dorp zelf verwijst daar al naar: een dam in het veen. Adriaan Geerts Wildervanck speelde een sleutelrol bij de ontginning van dit gebied; het naburige Wildervank draagt zijn naam nog altijd.

Die ontstaansgeschiedenis zie je terug in de vorm van het dorp. De bebouwing volgde de kanalen, waardoor lange, rechte linten ontstonden. Veel straatnamen zijn dan ook geen bedachte namen, maar gewoon beschrijvingen van wat er lag: water, wegen en wijken.

Diepen, wijken en monden

In de Veenkoloniën hebben woorden voor water een eigen betekenis. Een diep is een hoofdkanaal waarlangs de turf werd afgevoerd. Een wijk is een zijkanaal dat dwars op zo’n hoofdkanaal werd gegraven om het veen verder in te kunnen. Waar een wijk uitkwam op het diep, sprak men van een mond. Kom je deze woorden tegen in een straatnaam, dan weet je dat daar ooit gegraven water lag.

Veel van die kanalen zijn in de twintigste eeuw gedempt, maar de namen bleven bestaan. Zo vertelt een straat die nu een gewone asfaltweg is, eigenlijk nog over schippers die er turf vervoerden. Ook namen met streek, dijk of verlaat wijzen vaak op de oude waterhuishouding.

• Diep: hoofdkanaal voor turfvervoer
• Wijk: zijkanaal haaks op het diep
• Mond: plek waar een wijk op het diep uitkwam
• Verlaat: sluis om het waterpeil te regelen

Scheepvaart en industrie in de namen

Toen de turf grotendeels was afgegraven, zochten Veendammers nieuwe bronnen van inkomsten. De kanalen die voor turfschepen waren gegraven, maakten het dorp tot een plek van schippers, scheepsbouwers en reders. In de negentiende eeuw had Veendam een opvallend grote koopvaardijvloot voor een dorp in het binnenland. Later kwamen de aardappelmeel- en strokartonindustrie op, gevoed door de landbouw op de afgegraven veengronden.

Straatnamen die verwijzen naar werven, havens, molens of fabrieken zijn daarom vaak geen toeval. Ze markeren plekken waar ooit werd gewerkt. Wie zich verdiept in de herkomst van zo’n naam, krijgt vaak meteen een beeld van hoe de buurt er vroeger uitzag.

Bekende inwoners op het bordje

Naast beschrijvende namen kent Veendam, net als elke gemeente, straten die vernoemd zijn naar personen. Soms gaat het om landelijke figuren, zoals leden van het koningshuis of verzetsstrijders. Interessanter zijn vaak de namen van mensen met een directe band met de streek. Een bekend voorbeeld van iemand die aan Veendam verbonden is, is Anthony Winkler Prins, die hier als doopsgezind predikant werkte en vooral bekend werd door zijn encyclopedie.

Ook burgemeesters, ondernemers, onderwijzers en kunstenaars uit de regio kregen in veel plaatsen een straat. Kom je een persoonsnaam tegen die je niets zegt, dan loont het om even op te zoeken wie het was. Vaak blijkt het om iemand te gaan die in zijn tijd veel betekende voor het dorp. Lokale verhalen en achtergronden over Veendam en omgeving vind je onder meer bij Nieuws uit Veendam, waar regelmatig aandacht is voor wat er in de regio speelt.

Zelf op onderzoek uit

Wil je weten waar de naam van jouw straat vandaan komt? Begin bij de gemeente: raadsbesluiten over straatnamen bevatten vaak een korte toelichting. Ook het Veenkoloniaal Museum in Veendam is een goede plek om meer te leren over de ontginning, de scheepvaart en de industrie die hun sporen in de namen hebben nagelaten.

Oude kaarten zijn een ander handig hulpmiddel. Leg een kaart van rond 1900 naast een hedendaagse plattegrond en je ziet direct welke straten op gedempte wijken liggen. Historische verenigingen en oudere buurtbewoners kunnen bovendien vaak verhalen vertellen die je nergens op papier vindt.

Geschiedenis om de hoek

Straatnamen lijken misschien alleen bedoeld om de weg te vinden, maar in Veendam vormen ze samen een soort openluchtarchief. Ze vertellen over het veen dat verdween, de kanalen die werden gegraven en gedempt, de schepen die hier vandaan voeren en de mensen die het dorp vormgaven. De volgende keer dat je een bordje passeert, weet je dat er vaak een heel verhaal achter schuilgaat.